Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị ban hành ngày 6/1/2026 không chỉ tái khẳng định vai trò của doanh nghiệp nhà nước trong nền kinh tế, mà lần đầu tiên đặt khu vực này trước một kỷ luật quản trị mới, gắn với chuẩn mực quốc tế, hiệu quả sử dụng vốn và trách nhiệm giải trình.
Từ góc nhìn quản trị, bà Hà Thu Thanh – Chủ tịch Viện Thành viên Hội đồng quản trị (VIOD), cho rằng việc đặt doanh nghiệp nhà nước vào một kỷ luật quản trị rõ ràng chính là trục then chốt quyết định khả năng hiện thực hóa các mục tiêu phát triển mà Nghị quyết đề ra.
Phóng viên: Nghị quyết số 79-NQ/TW khẳng định doanh nghiệp nhà nước là “lực lượng vật chất quan trọng”. Thông điệp này được hiểu lại như thế nào từ góc độ quản trị?
Bà Hà Thu Thanh: Điểm mới căn bản của Nghị quyết số 79-NQ/TW không nằm ở việc tiếp tục khẳng định vai trò của doanh nghiệp nhà nước, mà ở cách Nhà nước tái định nghĩa vai trò đó thông qua quản trị. Lần này, “lực lượng vật chất quan trọng” không còn là một khái niệm mang tính mặc định hay ưu thế thể chế, mà được gắn chặt với năng lực dẫn dắt có điều kiện – điều kiện về hiệu quả sử dụng vốn, kỷ luật quản trị và trách nhiệm giải trình.
Từ góc độ quản trị, có thể nói văn bản này đã đặt doanh nghiệp nhà nước vào một khuôn khổ đánh giá hoàn toàn khác. Quy mô lớn hay vị thế then chốt không còn đủ để bảo đảm vai trò dẫn dắt. Doanh nghiệp nhà nước phải chứng minh năng lực đó thông qua kết quả vận hành, chất lượng quản trị và khả năng tạo lan tỏa thực chất trong chuỗi giá trị. Đây chính là điểm khởi đầu của một kỷ luật quản trị mới, cao hơn và chặt chẽ hơn so với giai đoạn trước.
Một điểm khác biệt rất quan trọng là các yêu cầu về quản trị trong nghị quyết này không đứng riêng lẻ, mà được đặt trong một cấu trúc chính sách đồng bộ. Cùng với Nghị quyết số 68-NQ/TW năm 2025 về phát triển khu vực kinh tế tư nhân, Quyết định số 2014/2025/QĐ-BTC về Đề án nâng hạng thị trường chứng khoán – hướng tới tiệm cận các chuẩn mực quốc tế về minh bạch, quản trị và bảo vệ nhà đầu tư – và việc cập nhật Bộ Nguyên tắc Quản trị Công ty Việt Nam (VN CG Code) phiên bản 2026, doanh nghiệp nhà nước không chỉ “được khuyến khích” cải thiện quản trị, mà được đặt trước một kỷ luật thực thi mới, có tính ràng buộc và giám sát rõ ràng.
Phóng viên: Từ các nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm được xác định tại Mục 2 của Nghị quyết số 79-NQ/TW, đặc biệt là nội dung dành riêng cho doanh nghiệp nhà nước tại Mục 2.4, VIOD tiếp cận và phân tích các yêu cầu đặt ra trong Nghị quyết này trên những trụ cột nào?
Bà Hà Thu Thanh: Chúng tôi tập trung vào Mục 2.4 của Nghị quyết 79-NQ/TW bởi đây là phần thể hiện rõ nhất sự chuyển dịch từ tư duy “vai trò” sang tư duy “điều kiện thực thi vai trò”. Từ góc nhìn quản trị, chúng tôi nhận diện bốn trụ cột lớn, trong đó trụ cột quản trị đóng vai trò trục xuyên suốt, quyết định hiệu quả của các trụ cột còn lại.
Trụ cột thứ nhất là xây dựng doanh nghiệp nhà nước đủ tầm dẫn dắt. Mục tiêu đến năm 2030 có khoảng 50 doanh nghiệp lọt Top 500 ASEAN và từ 1–3 doanh nghiệp nằm trong Top 500 toàn cầu không đơn thuần là tham vọng về quy mô. Đằng sau mục tiêu này là yêu cầu rất cụ thể về năng lực vốn, khả năng mở rộng chuỗi giá trị và chuẩn mực quản trị tương thích với khu vực và thế giới. Nếu không có cơ chế quản trị đủ mạnh, quy mô lớn có thể trở thành rủi ro thay vì lợi thế.
Trụ cột thứ hai là vai trò đầu tàu trong chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Doanh nghiệp nhà nước được đặt vào vị trí đi đầu không chỉ vì nguồn lực, mà vì khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa. Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế cho thấy chuyển đổi kép sẽ không bền vững nếu chỉ dừng ở đầu tư công nghệ. Chuyển đổi chỉ thực sự thành công khi được neo chặt trong hệ thống quản trị, nơi quyết định phân bổ vốn, kiểm soát rủi ro và trách nhiệm giải trình.
Trụ cột thứ ba – cũng là trụ cột mang tính quyết định – là nâng cấp toàn diện hệ thống quản trị doanh nghiệp nhà nước. Các yêu cầu về phân công – phân nhiệm, về quyền hạn gắn với trách nhiệm, về cơ chế giám sát và giải trình không còn là cải thiện kỹ thuật, mà là thiết lập lại kỷ luật quản trị, bảo đảm mọi quyết định lớn về vốn, đầu tư và chiến lược đều nằm trong một khuôn khổ minh bạch và chịu trách nhiệm.
Trụ cột thứ tư là tái cấu trúc SCIC theo hướng đầu tư vốn chuyên nghiệp, tiến tới hình thành một quỹ đầu tư quốc gia. Trụ cột này phản ánh tư duy tập trung hóa nguồn lực và áp dụng kỷ luật đầu tư đối với vốn nhà nước, thay vì phân tán và quản lý theo logic hành chính.
Phóng viên: Theo bà, các nguyên tắc do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) ban hành, được coi là chuẩn mực quốc tế về cấu trúc hội đồng quản trị, quyền cổ đông, minh bạch thông tin và trách nhiệm giải trình, cùng với Bộ Nguyên tắc Quản trị Công ty Việt Nam phiên bản 2026 đã tạo ra kỷ luật quản trị theo nghĩa nào đối với doanh nghiệp nhà nước?
Bà Hà Thu Thanh: Việc áp dụng các nguyên tắc quản trị theo chuẩn OECD đối với doanh nghiệp nhà nước đánh dấu sự chuyển dịch từ “khuyến nghị” sang “kỷ luật bắt buộc”. Nếu như Bộ Nguyên tắc Quản trị Công ty Việt Nam ban hành năm 2019 chủ yếu mang tính hướng dẫn, theo đó doanh nghiệp nhà nước mới dừng ở mức được khuyến khích cải thiện quản trị, thì với phiên bản cập nhật năm 2026, các yêu cầu này được đặt trong một khuôn khổ kỷ luật thực thi mới, áp dụng theo nguyên tắc “tuân thủ hoặc giải trình”, buộc doanh nghiệp phải thực hiện hoặc chịu trách nhiệm giải trình công khai.
Điểm đặc biệt quan trọng là khi nguyên tắc này được áp dụng cho doanh nghiệp nhà nước, Nhà nước – với tư cách cổ đông lớn – lần đầu tiên chấp nhận tự đặt mình vào cùng một khuôn khổ kỷ luật quản trị với thị trường. Điều này tạo ra sự đồng bộ rất lớn với mục tiêu nâng hạng thị trường chứng khoán, bởi nâng hạng không chỉ là câu chuyện kỹ thuật, mà là câu chuyện về minh bạch, bảo vệ nhà đầu tư và chất lượng quản trị.
Trên thực tế, doanh nghiệp nhà nước đang giữ vai trò cổ đông chi phối hoặc cổ đông lớn tại nhiều doanh nghiệp niêm yết. Khi khu vực này thay đổi tư duy và thực hành quản trị theo chuẩn OECD, tác động lan tỏa sẽ rất mạnh, không chỉ trong khu vực kinh tế nhà nước mà còn đối với toàn bộ thị trường vốn.
Trong bối cảnh kỷ luật quản trị được gắn trực tiếp với kỷ luật vốn, vai trò của các định chế đầu tư vốn nhà nước, đặc biệt là Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC), trở thành mắt xích then chốt trong việc chuyển hóa chuẩn mực quản trị thành hành vi thực thi.
